Smeekbede van de bij

Rond 2006 zorgde bijen voor een wereldwijd raadsel. Hele volken verdwenen en andere volken werden dood teruggevonden op de bodem van de kast. Al snel werden de termen Colony Collapse Disorder en bijenverdwijnziekte gebruikt. Luistert de mens naar de laatste smeekbedes van de bij, of is het einde nabij?

In mijn huis wordt gewerkt, wordt gezorgd en wordt gezongen. We zijn een grote familie en we kunnen niet zonder elkaar. Hoewel ik mijn huis zelden verlaat, doen mijn kinderen dat wel. Mijn zoons om voor het nageslacht te zorgen, mijn dochters om eten binnen te brengen. Dat valt mij zwaar want de prijs die zij daarvoor betalen is hoog. Mijn zonen sterven na de daad, mijn dochters putten zich uit tot ze er bij neervallen. Dat alles terwijl ik veilig thuis ben. Ze doen alles om mij te beschermen, alles om mij te verzorgen. Op mijn beurt zorg ik voor een vol huishouden en genoeg kinderen die de plaats van de gesneuvelden in kunnen nemen. Zo’n tweeduizend kinderen per dag. Wie ik ben? Ik ben de bijenkoningin. Ook wel bekend als de moer, of Hare Majesteit.

Mijn huishouden bestaat uit zo’n vijftigduizend kinderen, ook wel een volkje genoemd. Het zijn aanzienlijk meer vrouwen dan mannen. Ik kan dat als moer bepalen. Ik maak minder mannen omdat ze alleen onze genen doorgeven. Ze doen niets in het huishouden. De darren, zoals mijn zoons officieel heten, laten zich lekker verwennen door de werksters. Ze krijgen te eten wat ze maar willen en ze hoeven, in tegenstelling tot hun zusters, geen stuifmeel te verzamelen. Het is de bedoeling dat ze groot en sterk worden. Ze moeten hun krachten sparen zodat ze de koninginnen van andere volkeren kunnen bevruchten. Alleen de snelste mannen hebben geluk. Ook ik werd bezwangerd door darren van een ander volk. Al dat sperma bewaar ik in mijn lichaam, waardoor ik nu iedere dag eieren kan leggen. Het mooiste van alles is dat ons volk puur blijft. Wij doen niet aan incest.

bijen

Toch gaat het niet goed met ons. Ik moet toezien hoe mijn kinderen steeds sneller sterven. Mijn volk krimpt in en er is niets wat ik daaraan kan doen. Erger nog: we zijn niet de enige. Er zijn al hele families gesneuveld. De bijensterfte is volgens experts nog nooit zo hoog geweest en dat is een probleem. Niet alleen voor mijn volk, maar ook voor de mens.

De menselijke hand

Wij bijen werken al jaren voor de mens. Honderden jaren geleden begonnen onze hoeders, de imkers, met het kruisen van onze voorvaderen. Hierdoor werden wij langzaamaan zachtaardiger en gingen we minder steken. Nu accepteren we zelfs dat onze honing wordt afgenomen en dat we er suikerwater voor in de plaats krijgen. We kunnen prima op suikerwater leven omdat het voor ons, net als honing, voldoende brandstoffen bevat. Nu leven bijen en mensen al jaren naast elkaar.

bijen

De mens heeft ons gedomesticeerd, maar dat werkte voorheen alleen maar in ons voordeel. Onze korf wordt continu door de imker naar voedingsrijke plaatsen, zoals appelboomgaarden, gebracht. Werkers kunnen daardoor zoveel eten verzamelen als ze maar willen. Uiteraard groeit ons volk daardoor, we willen graag zoveel mogleijk stuifmeel verzamelen, waar de mens op zijn beurt weer blij van wordt. Wij zorgen er namelijk voor dat bomen en planten bloemen en bloesems krijgen. In veel gevallen resulteren die weer in vruchten zoals appels, peren en noten. Dat ging eeuwen goed, maar sinds 2006 zorgt de bemoeienis van de imker voor problemen. Met de dood van mijn soort tot gevolg.

Om grotere volken te krijgen zijn sterke en gezonde bijen nodig. Imkers gingen daarom met verschillende prestatieverhogende middelen werken om ons groter en sterker te maken. Net zoals sommige mensen anabolen gebruiken voor hun eigen lichaam geven sommige imkers bijen het equivalent voor betere prestatie. Wat zij echter niet konden verwachten, is dat dit ons juist zwakker maakt. Bijenexpert Kees van Heemert legt in zijn betoog uit dat een gezond bijenvolk een natuurlijk evenwicht heeft, wat door middelen als antibiotica en stuifmeelvervangers wordt verstoord. “Het bijenvolk stelt zich in op het binnenkomen van voedsel, water en het weer; alles functioneert naar behoren als het goed is. Ze moeten het in principe zelf doen en de imker moet slechts bijspringen als dat nodig is.” Bijen kunnen dat prima zelf. Maar sommige imkers vertrouwen daar niet op. Die willen meer honing. Ze lezen wat er op de verpakking staat, dat bijen groter worden bijvoorbeeld, en het maakt ze niet uit dat er geen wetenschappelijk bewijs voor is. Of erger nog, het maakt ze niet uit dat het maar voor een korte termijn is, aangezien de bij sneller sterft.

Net als de imkers zie ik mijn familie het liefst groot groeien en mijn kinderen meer honing produceren. Toch betekent dat niet dat die imker ons maar met allerlei oliën, suikerproducten en zuren moet bestoken. Volgens imker Alexander Dikkes zijn ondeskundige imkers dan ook het grootste gevaar voor ons bijen. “Het geknoei van mensen die menen ook wel even bijen te kunnen houden, omdat ze ‘groen’ mee willen doen, is het grootste gevaar naast landbouwgif, wat ik niet wil bagatelliseren.”

Zo groot als een konijn

Wij bijen zijn van nature een schoon volk. Werkbijen beginnen hun leven als huisbij. Voordat ze de leeftijd hebben bereikt dat ze naar buiten mogen om nectar en stuifmeel te verzamelen, krijgen ze eerst andere taken. Het leven van een werkbij begint als schoonmaakster. Deze bijen houden poetsen dagelijks de cellen. Het is mijn taak als moer om deze cellen te inspecteren. Als ze schoon genoeg zijn, dan leg ik er een eitje in. Deze eieren zullen uiteindelijk veranderen in larven. De voedsters voorzien hen van voedsel. Dat doen ze de eerste drie dagen met behulp van speciale klieren, daarna met een mengsel van stuifmeel, honing en water wat door de haalbijen is verzameld. Een schoonmaakster wordt vanzelf een voedster als ze ouder wordt. Als de voedster genoeg ervaring heeft opgedaan, mag ze zelf cellen gaan bouwen. De ervaring is belangrijk omdat er drie soorten cellen zijn: cellen voor werkbijen, darren en koninginnen. Iedere cel is anders van formaat. Als de werkbij drie weken oud is, mag ze eindelijk naar buiten. Ze wordt dan officieel een haalbij. Ze is dan op de helft van haar leven. Rond de zes weken zal de haalbij sterven. Ik zorg ervoor dat er nieuwe bijen klaar staan om haar oude taken over te nemen.

Als een schoonmaakster haar taken niet goed uitoefent, kan ik heel streng zijn. Toch kan ook ik dingen over het hoofd zien. Dat is gevaarlijk. Er ligt namelijk een dodelijke vijand op de loer. De varroamijt is een parasiet die ons huis graag binnendringt. Zonder dat wij het door hebben verschuilt hij zich in cellen. Hij kiest vaak de darrencellen omdat deze wat groter zijn. De mijt is namelijk geen kleine jongen. Als ik een vergelijking moet maken voor de mens, dan heeft hij ongeveer het formaat van een konijn. Een konijn met gigantische slagtanden. Zelfs ik ben er bang van. Imker Dikkes legt uit waarom we deze mijt vrezen. “De Varroa Destructor voedt zich met lichaamssappen van de larven, poppen en volwassen bijen. Een bij wordt door de bijtwonden extreem kwetsbaar. Wat nog erger is, is dat de mijt allerlei ziektes overdraagt op de bij. Hierdoor ontstaan er bijen met aangevreten vleugeltjes, een lager gewicht, een lager eiwitgehalte (waar ze op overleven in de winter) en een veel kortere levensduur.”

bijen

Ik vrees niet alleen de slachttanden van deze mijt, hoewel ik mijn lichaam liever in een één geheel heb, maar ook het feit dat het monster zich razendsnel verspreidt. Voor iedere mijt die zich in een cel weet te verstoppen komen er minimaal drie uit. Dat houdt in dat we aan het einde van de zomer meer mijten hebben dan bijen, en dat betekent het einde van het volk. Hier zien we graag dat de imker wel ingrijpt. Zo kan hij bijvoorbeeld mierenzuur verdampen of oxaalzuur druppelen. Dat laatste gebeurt voornamelijk in de winter, omdat ik dan bijna geen eitjes leg. Dat betekent dat het zuur goed in de cellen kan komen. Die zijn dan immers niet afgesloten. Zo komt het zuur direct bij de mijt en worden ze volledig uitgeroeid. In het voorjaar is er een vers volkje bijen, dat weer helemaal schoon is en er tegenaan kan. Gelukkig!

Sigaretje?

Waren er vroeger geen mijten, of overijverige imkers? Natuurlijk wel. Hoe kan het dan dat mijn soortgenoten nu ineens zo snel de geest geven? Door stoffen in insecticiden, die veel gebruikt werden in de landbouw. Neonicotinoïden: het neefje van de nicotine die in een sigaret zit. Als dat niet goed is voor de mens, hoe kan het dan goed zijn voor de dieren?

Neonicotine zorgt ervoor dat ongewenste insecten als luizen en mieren de geest geven. Als neveneffect worden andere insecten zoals vlinders en wij bijen ook getroffen. Bijen worden liever gebeten door een mijt, dan dat ze met dat giftige spul in contact komen. Stel je eens voor: je bent een haalbij en je hebt net van één van je zussen over een zeer voedzame locatie gehoord. Je slaat je vleugels uit en zet je af van de korf. Terwijl je door de lucht zweeft kijk je om je heen en zie je velden vol met bloemen. Prachtig, maar jij bent op zoek naar appelbomen. Je volgt de route van je zus en na zo’n zes kilometer vliegen kom je aan bij de boomgaard. Ze had gelijk! Hier is voldoende eten. Je strijkt neer op een bloem en begint het stuifmeel in de zakken aan je benen te stoppen. Plotseling schrik je op. Werd je nou gebeten? Je kijkt verschrikt naar je lijf en verwacht een varraomijt te zien, maar er is helemaal niets. Dan voel je het weer. Dat prikken. Al snel slaat het om in een verschrikkelijk branderig gevoel. Je pootjes voelen alsof ze in vuur en vlam staan. In paniek probeer je het stuifmeel van je lijf te krijgen. Je probeert je te wassen, maar het is te laat. De stof zit nu al in je lijf. Wat je niet wist is dat de plant net bespoten is met pesticiden. Jij bent zo’n pest. Al snel voel je helemaal niets meer en dwarrel je naar beneden. Daar lig je verlamt te wachten tot de dood je meeneemt. Het enige wat je denkt is hoe blij je bent dat dit stuifmeel de korf niet heeft bereikt.

Photo credit- Artur Rydzewski via Visual Hunt : CC BY

Helaas waren die laatste gedachten incorrect. Je zuster had het stuifmeel toch al eerder gevonden? Daar zaten nog restanten op van de besproeiing van de vorige dag. Het gif van de planten bevindt zich nu in de korf en alle bijen krijgen het in een kleine hoeveelheid binnen. Hierdoor wordt hun zenuwstelsel ernstig aangetast. Ook worden ze vatbaarder voor andere ziektes. Neonicotine werkt als een soort immuunziekte. Vergelijk het met de mens. Als je met HIV besmet bent, kan je een hoop ziektes krijgen. Je gaat dan uiteindelijk dood aan een longontsteking, maar de oorzaak is HIV.

Gelukkig is het gebruik van neonicotinoïden op velden sinds 2013 verboden. Ook mogen zaden niet langer geweekt worden in dit spul. Daar zijn we blij mee. Het is een groot monster dat we hebben verslagen. Toch ging dat, zoals bij alle monsters, niet zonder slag of stoot. Er was eerst een aflevering van Zembla nodig om de discussie op gang te brengen. Vervolgens was een tweede aflevering nodig om aan te tonen dat er nog niets verandert was. Kort op die tweede aflevering werd het gebruik van de neonicotinoïden in de openlucht verboden. Hierdoor neemt de extreme bijensterfte langzaam af. Het gif wordt echter nog wel steeds gebruikt in glastuinbouw. Daardoor komt het in het grond- en oppervlaktewater terecht waar wij bijen, maar ook jullie mensen, van drinken. Dat lijkt me voor niemand gunstig.

En nu?

Met bedreigingen als overenthousiaste imkers, de varroamijt en pesticiden is ons leven niet makkelijk. Hoewel de bijensterfte weer langzaam afneemt gaan er nog steeds veel volken dood en ik wil niet dat mijn volk de volgende is. Ten eerste omdat ik om mijn kinderen geef, ten tweede omdat als wij bijen uitsterven, de mens snel zal volgen. Wij zorgen voor een derde van het voedsel op je bord. Als wij er niet meer zijn om de bloemen te bestuiven, dan is het aan jullie. In China doen ze dat nu met de hand en in tv-shows als Black Mirror wordt een toekomst geïnsinueerd waarin elektronische bijen de mensen een handje helpen. Aan die robotbijen wordt zelfs al gewerkt. Dat voelt voor mij hetzelfde zoals het voor jullie moet voelen wanneer robots de mensheid uitroeien. Dat moeten we niet willen!

Ik richt me daarom rechtstreeks tot de mens. Noem het een verzoek om hulp, noem het een smeekbede, maar doe alsjeblieft iets. Ieder mens kan helpen. Iedere inwoner van Nederland kan de bijensterfte helpen terugdringen. Imker Dikkes vertelt hoe: “Particulieren, gemeentes en overheden zouden meer aan de aanplant van drachtplanten moeten doen. Dat gebeurt veel te weinig. De honingbij heeft niets aan een eikenboom of maisvelden, maar wel aan een lindenboom, koolzaad en zonnebloemvelden.” Daar houdt het volgens Dikkes niet op. Hij ziet graag dingen veranderen op het gebied van educatie. “Er moet meer aandacht komen voor de mogelijkheid zwermen op deskundige wijze te laten verwijderen. Bovendien begint het begrip voor de honingbij bij de jeugd. Op scholen zou er dus meer aandacht voor moeten zijn. Voorlichtingslessen dus!”

Ik sluit me daar helemaal bij aan. Ik hoop dan ook dat jullie mensen mijn volk en alle andere bijenvolken wil helpen. Wij hebben elkaar immers nodig. Het bijenbestaan hangt af van de mens, het mensenbestaan hangt af van de bij. Ons credo is dan ook niet voor niets ‘één voor allen, allen voor één.’ Laat ons niet sterven!

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s